Menga boshqaruv keysiga oid masala bilan mijoz konsultatsiya uchun murojaat qildi. Uning roziligi bilan ushbu holat professional tahlil uchun keltirilmoqda. Oldindan ta’kidlayman: maxfiylikni ta’minlash maqsadida ayrim ma’lumotlar va bayon tafsilotlari o‘zgartirilgan, har qanday o‘xshashliklar tasodifiy bo‘lishi mumkin.

Tadbirkor xodimlar bilan to‘liq ta’minlangan, jarayonlari yo‘lga qo‘yilgan va amaldagi shartnomalarga ega bo‘lgan ishlab chiqarish  korxonani sotib oldi. Direktor lavozimiga uning o‘g‘li tayinlandi. Ijro etuvchi xodimlar saqlab qolindi, biroq mulkdor barcha muhim yo‘nalishlar ustiga - “qarab turuvchilar” - qarindoshlar doirasidan bo‘lgan ishonchli odamlarni qo‘ydi. Shu tariqa, moliyaviy yo‘nalish turmush o‘rtog‘i nazoratiga o‘tdi, ishlab chiqarish, logistika va omborlar esa aka-ukalar hamda boshqa qarindoshlar boshqaruviga topshirildi.

Yangi ishlab chiqarish liniyasini ishga tushirish uchun zavod bank kreditini oldi. Mavsum boshlanishi bilan korxona xaridorlar bilan shartnomalar tuzdi va oldindan to‘lovlarni oldi.

Bir kuni bosh hisobchi mulkdorni tizimli o‘zlashtirishlar haqida xabardor qildi: mas’uliyat doirasiga biriktirilgan qarindoshlarning har biri pul mablag‘larini yoki zavod mahsulotini ochiq ravishda o‘zlashtirib kelgan. Natijada shartnoma majburiyatlari buzildi. Korxona xaridorlardan oldindan olingan to‘lovlarni jarima sanksiyalari bilan qaytarishga majbur bo‘ldi. Bank kredit bo‘yicha to‘lovlarni faqat dastlabki ikki oy qabul qildi - shundan so‘ng korxona kreditga xizmat ko‘rsata olmay qoldi.

Boshqaruv tekshiruvini o‘tkazish o‘rniga, mulkdor bosh hisobchi bilan keskin ziddiyatga kirishdi va uni ishdan bo‘shatish bilan tahdid qildi. Xodim hisobot yilini to‘g‘ri yopdi va shundan so‘ng ishdan bo‘shadi.

Bir necha oy o‘tgach, zavod to‘lovga qobiliyatsiz bo‘lib qoldi. Aktiv qarzlar sababli bank tomonidan olib qo‘yildi.

Mazkur keys bo‘yicha mijoz quyidagi savollarni berdi:

1. Defolt nima sababdan yuz berdi va uni oldini olish mumkin bo‘lganmidi?
2. Ushbu vaziyatda HR-menejer qanday yo‘l tutishi kerak edi?
3. U bunday yakuniy natijani oldini olishga qodir bo‘lganmidi?

Bu savollarga javob berish uchun insoniy omillarni - hissiyotlar, motivlar va qadriyatlarni - chetga surib, holatni boshqaruv vazifasi sifatida ko‘rib chiqamiz.

Vazifada quyidagi asosiy elementlarni ajratib ko‘rsatamiz:

• boshqarish sistemasi (boshqaruv tizimi);
• biznes (boshqariladigan tizim);
• kredit majburiyatlari;
• oldindan to‘lovlar va shartnoma majburiyatlari;
• biznes resurslari;
• moliyaviy yo‘qotishlar (o‘zlashtirishlar, oqishlar, resurslardan maqsadsiz foydalanish);
• boshqaruv va operatsion xatolar;
• mavjud resursni kamaytiruvchi xarajatlar va yo‘qotishlar.

Ushbu elementlarni mantiqiy o‘zgaruvchilar tizimiga o‘tkazamiz va ularga quyidagi shartli belgilanishlarni beramiz:

• Cm - boshqaruv tizimi;
• Cβ - biznes;
• L - kredit majburiyatlari;
• P - oldindan to‘lovlar va mijozlar oldidagi shartnoma majburiyatlari;
• F - moliyaviy yo‘qotishlar;
• D - boshqaruv va operatsion xatolar (norasmiy qarorlar, rollarning takrorlanishi, manfaatlar to‘qnashuvi va boshqalar);
• R - biznesning yalpi resursi;
• E - xarajatlar va resurs yo‘qotishlari.

Mulohazani ifodalash uchun quyidagi mantiqiy belgilar qo‘llaniladi:

• « < » / « > » — tizimlar murakkabligini sifat jihatdan taqqoslash;
• «+» — omillarning umumiy ta’siri;
• «∧» — mantiqiy «VA»;
• «⇒» — mantiqiy natija.

Bizning boshqaruv vazifamizning yechimini quyidagi ifoda orqali yozish mumkin:

(Cm < Cβ) ∧ (L+P+F+D > R-E) ⇒ defolt

Olingan natijaning talqiniga o‘tamiz.

Cm - boshqaruv tizimi quyidagi belgilar bilan tavsiflanadi:

• qarorlarni subyektiv tarzda qabul qilish;
• qarindoshlik aloqalari orqali nazorat va norasmiy hokimiyat markazlarining mavjudligi;
• korporativ boshqaruvning yo‘qligi (mulkchilik, boshqaruv va nazorat funksiyalari ajratilmagan);
• muammolar haqidagi axborotni shaxsiy hujum sifatida qabul qilish - “qarindoshlarga nisbatan hujumlar” tashqi aktorlar tomonidan.

Cβ - biznes tizimi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• amalda faoliyat yuritayotgan zavod biznesning moddiy-texnik bazasi sifatida;
• ishlab chiqarish, moliya, logistika, ombor va boshqalar uchun javobgar bo‘lgan tarkibiy bo‘linmalar;
• bank krediti;
• oldindan to‘lovlar va shartnoma majburiyatlari;
• shartnomalar buzilganda jarimalar;
• tashqi kontragentlar va bankka bog‘liqlik.

Ko‘rinib turibdiki, Cm kam elementli, oddiy bog‘lanishlarga ega va ichki doiraga yopiq tizim edi. Tashqi tomondan qattiq nazoratga o‘xshagan bo‘lsa-da, amalda u boshqaruvni kuchaytirmadi, balki uni ishonch va sadoqat bilan almashtirdi.

Yopiq tizimlarda vaqt o‘tishi bilan tartibsizlik (entropiya) ortib boradi, bu esa barqarorlikning yo‘qolishi va tizimning yemirilishiga olib keladi (termodinamikaning ikkinchi qonuniga muvofiq).

Cβ, aksincha, murakkablashdi: elementlar soni ko‘paydi, jarayonlar o‘zaro bog‘liq bo‘ldi, tashqi muhit bilan aloqalar kuchaydi. Xatolarning narxi keskin oshdi, shunday qilib, biz ikki tizimning sifat jihatidan tengsizligini qayd etamiz:

(Cm < Cβ)

Vazifaning ikkinchi sharti - qaytmas nuqtani aniqlash.

L + P + F + D - tizimga tushayotgan umumiy bosimni bildiradi, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• kredit yuki;
• oldindan to‘lovlar va shartnomalar bo‘yicha majburiyatlar;
• to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy yo‘qotishlar;
• boshqaruv va operatsion xatolar.

R - E - xarajatlar va yo‘qotishlar chiqarilgandan keyingi biznesning real resursini anglatadi.

(L + P + F + D > R - E) tengsizlik umumiy bosimning mavjud resursdan oshishini bildiradi.

Bu boshqaruvchanlikning yo‘qolishi va qaytmas inqiroz boshlanishi nuqtasidir.

Defolt ikki shart bir vaqtning o‘zida bajarilganda yuz berdi, bu mantiqiy kon’yunksiya (∧) orqali ifodalanadi:

• biznes murakkabligi boshqaruv tizimi imkoniyatlaridan oshdi;
• moliyaviy yuklama va boshqaruv xatolari mavjud resursdan oshdi.

Formal tarzda quyidagicha ifodalanadi:

(Cm < Cβ) ∧ (L+P+F+D > R-E) ⇒ defolt

Mazkur misol U.R. Eshbining zaruriy xilma-xillik qonuniga muvofiq keladi, u quyidagini ta’kidlaydi:

Agar boshqaruvchi tizim boshqarilayotgan tizimga nisbatan kamroq murakkab bo‘lsa, u moslashish va barqaror nazorat qobiliyatini yo‘qotadi.

Boshqacha aytganda, murakkabligi yuqori bo‘lgan tizimni murakkabligi past boshqaruv vositalari bilan oqibatsiz boshqarish mumkin emas.

Inqirozni oldini olish mumkinmidi?

Nazariy jihatdan - ha. Ikki ehtimoliy yo‘l mavjud edi: boshqaruvni murakkablashtirish yoki biznesni soddalashtirish.

1. Cm = Cβ - boshqaruv tizimini biznes murakkabligiga moslashtirish, bu esa qarorlarni rasmiylashtirish, funksiyalarni ajratish, mustaqil moliyaviy nazoratni joriy etish va oilani operatsion boshqaruvdan chiqarishni anglatgan bo‘lardi.
2. Cm > Cβ - mavjud klan boshqaruvini saqlab qolish uchun biznesni soddalashtirish: bank kreditidan voz kechish, oldindan to‘lovlar bilan ishlamaslik, shartnoma majburiyatlariga kirmaslik, ishlab chiqarishni soddalashtirish va kengaymaslik.

Amalda esa eng yomon variant tanlandi — murakkab tizimni soddalashtirishga urinib, uni qo‘lbola tarzda boshqarishga harakat qilindi.

Ushbu tizimda HR ning roli qanday edi va u natijaga ta’sir ko‘rsata olganmidi?

Bu holatda HR boshqaruv subyekti hisoblanmagan, chunki u korxona mulkdorining oila tarkibiga kirmagan. Korxonada asosiy qarorlar rasmiy tuzilmalardan tashqarida qabul qilingan, haqiqiy hokimiyat markazlari qarindoshlar qo‘lida joylashgan, HR-menejer esa oila tarkibiga kirmagan va qaror qabul qilish doirasiga kiritilmagan.

Inqiroz manbai xodimlarni boshqarishda emas, balki biznesni boshqarish tizimida edi. Shu sababli har qanday HR-qarorlar real holatga mos kelmas edi yoki samarasiz boshqaruv modelini qo‘llab-quvvatlash vositasiga aylanib qolar edi.

Bunday vaziyatda HR uchun mumkin bo‘lgan yagona harakat - diagnostika o‘tkazish, tizimli xavflarni qayd etish va “qutqaruvchi” rolini o‘ynamaslik, ya’ni boshqalar tomonidan qabul qilingan boshqaruv qarorlari uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmaslik edi.

Klan boshqaruvi - zararlimi?

Yo‘q. Bugungi kunda ko‘plab muvaffaqiyatli oilaviy kompaniyalar mavjud. Ularning barqarorligi oilaviylik bilan emas, balki institutsional va moslashuvchan boshqaruv tizimi orqali ta’minlanadi. Unda mulkdorlar strategiya va qadriyatlarni belgilaydi, biroq operatsion boshqaruvdan chekinadi.

Mashhur oilaviy kompaniyalarga misollar: Walmart (Uoltonlar oilasi), Samsung Group, Toyota Motor Corporation, Ferrero Group, Bosch va boshqalar.

Mijozga javob

1. Inqiroz biznes murakkabligi va qo‘llanilgan boshqaruv modeli o‘rtasidagi nomuvofiqlik natijasida yuz berdi.
2. Ushbu vaziyatda HR-menejer faqat tizimli xavflarni qayd etishi va boshqalar tomonidan qabul qilingan boshqaruv qarorlari uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmasligi kerak edi.
3. Mutaxassis inqirozni oldini ola olmas edi, chunki sabablar uning ta’sir doirasidan tashqarida joylashgan edi va vaziyatni HR-instrumentlar orqali hal qilishga urinishlar o‘zgarishlar imitatsiyasiga olib kelgan bo‘lar edi.

Izoh

Maqolada keltirilgan formula boshqaruv vaziyatidagi sabab-oqibat bog‘lanishlarini ko‘rsatish maqsadida qo‘llanilgan bo‘lib, matematik isbot sifatida da’vo qilmaydi.

Muallif mazkur boshqaruv vazifasini tahlil qilishda quyidagi konsepsiyalarga tayangan:

• tizimli yondashuv;
• zaruriy xilma-xillik qonuni (U.R. Eshbi);
• tashkilotlarning hayot sikli (I. Adizes);
• tashkiliy tuzilmalar va rollar (G. Mintzberg);
• cheklangan ratsionallik (G. Saymon);
• klassik menejment (P. Druker).